Hai năm sau, người lao động Việt Nam đã mất được công nhận đã bị tai nạn lao động và nhận bồi thường

Gia đình của người lao động Việt Nam đã thắng kiện sau cuộc đấu tranh pháp lý gian khổ nhờ nỗ lực của người thân và cộng đồng Việt Nam, giúp phơi bày cái chết bị lãng quên do hành vi bất hợp pháp tại công trường và cuộc điều tra thiếu nghiêm túc của các cơ quan chính phủ.

Vào tháng 4 năm 2023, Công đoàn Lao động Toàn quốc Ngành Xây dựng thuộc Liên đoàn Lao động Dân chủ đã dựng “Bàn thờ tạm Công nhân Xây dựng bị Tai nạn Lao động Tử vong” trên đường Deoksugung-gil, quận Trung, Seoul.

“Cố đôi chút nữa nhé. Huyết áp mình đang hạ và trước mắt bỗng xịt tối đi, cơ thể mệt nhoài rồi.” (Trương Văn Nguyên)
“Sau khi xong việc này, mình sẽ tìm một công việc ít vất vả hơn.” (Chị Kim Yun Jeong)

Đây là lời trao đổi cuối cùng giữa Trương Văn Nguyên (35 tuổi) và vợ mình,Chị Kim Yun Jeong. Chỉ khoảng hai giờ sau khi gửi tin nhắn vào ngày 18/11/2022, Nguyên đã ngã gục và tử vong tại nơi làm việc. Kết quả giải phẫu tử thi cho thấy nguyên nhân là đột tử do nhồi máu cơ tim cấp tính. Khi đó, Nguyên mới 32 tuổi và con gái của họ chưa tròn đủ một tuổi.

“Vì con gái, cho con gái, có con gái nên tôi phải cố gắng.”

Trong suốt hai năm qua, chị Yun Jeong đã phải đấu tranh để việc chết của Nguyên được công nhận là tai nạn lao động. Đó là một cuộc chiến khó khăn như lạc đà phải lọt qua lỗ kim. Ban đầu, trường hợp đột tử rất hiếm khi được công nhận là tai nạn lao động, chỉ có 17 trường hợp trong năm ngoái (2022).

Hơn nữa, Nguyên đã làm việc trong lĩnh vực xây dựng, nơi tình trạng phụ thầu bất hợp pháp tràn lan. Các tài liệu chỉ ghi nhận hình thức thời gian làm việc của anh ta, không có đồng nghiệp nào có thể làm chứng về thời gian thực tế Nguyên đã làm, vì họ phải di chuyển từ công trường này sang công trường khác để tìm việc làm. Quan trọng hơn, Nguyên là “người nhập cư bất hợp pháp”. Do đó, dù đã có con với chị Yun Jeong nhưng không thể đăng ký kết hôn.

Chị Yun Jeong mang quốc tịch Hàn Quốc gốc Việt Nam chỉ có thể khởi kiện để công nhận Nguyên là thân nhân của mình sau khi chứng minh điều đó. “Đây thực sự là một phép màu.”

Bà Nguyễn Thị Ánh Dương, Giám đốc Trung tâm Cộng đồng Người nhập cư, người đã hỗ trợ cho cuộc chiến chống chọi gian khó của chị Yun Jeong, đã nói như vậy. Vào ngày 19/12/2024, Tòa án Hành chính Seoul đã bác yêu cầu khiếu nại của Ủy ban An sinh Lao động đối với vụ kiện của Yun Jeong, công nhận cái chết của Nguyên là tai nạn lao động.

Lời nhận xét của bà Dương không chỉ bày tỏ sự an ủi khi tai nạn lao động từng được công nhận một cách gay go, mà còn hàm chứa lời phàn nàn rằng người lao động nhập cư đang phải gánh vác những công việc phi chính thức, khó khăn và nguy hiểm hơn, nhưng nếu gặp tai nạn, khả năng được bồi thường gần như là phép màu không tưởng.

Cái chết của Nguyên và cuộc đấu tranh của chị Yun Jeong phản ánh một khía cạnh của xã hội Hàn Quốc: các công ty giao việc cho người lao động nhưng không chịu trách nhiệm đối với họ, ngành công nghiệp chăng chỉ có sự hợp đồng phi pháp và bị chia nhỏ mãi thành nhiều lớp thầu phụ, người lao động nhập cư làm việc nặng nhọc ở tầng đáy của cơ cấu này, dù vậy, các cơ quan chính phủ vẫn phán quyết dựa trên hồ sơ pháp lý của công ty mà không công nhận tai nạn lao động.

Cộng đồng người nhập cư Việt Nam đã phá vỡ cấu trúc xã hội vững chắc đó và làm sáng tỏ nguyên nhân cái chết của Nguyên.

Công việc nguy hiểm và vất vả hơn

Nguyên nhập cảnh Hàn Quốc vào năm 2019 và làm thợ lắp đặt cốt thép xây dựng để kiếm sống. Anh là người lao động nhập cư bất hợp pháp không có giấy phép lưu trú.

Công việc của một thợ cốt thép là vận chuyển, cắt, uốn và buộc cốt thép lại, rồi đặt và cố định chúng vào những khu vực sẽ trở thành tường hoặc sàn nhà. Đó là công việc nặng nhọc phải xử lý cốt thép nặng nề, thể hiện qua những vết chai ở khuỷu tay và đầu gối.

Nơi Nguyên làm việc lần cuối là một công trường xây dựng chung cư ở Geomdan, Incheon. Từ ngày 5/11/2022 cho đến khi qua đời ngày 18/11, Nguyên đã làm việc khoảng 10 ngày tại đây. Mặc dù công việc vẫn là thợ cốt thép nhưng phương thức làm việc đã thay đổi. Anh tham gia một “Đội nâng nhanh” bao gồm các thợ cốt thép được trưởng đội tuyển mộ. “Đội nâng nhanh” được trả công theo diện tích công việc hoàn thành, không phải theo thời gian làm việc, một dạng hợp đồng theo sản phẩm.

Sau khi đội cốt thép hoàn thành công việc, đội bê tông sẽ đổ xi măng để dựng tường và làm sàn. “Đội nâng nhanh” được sử dụng để đảm bảo tiến độ thi công đúng hạn. Các công ty xây dựng thuê “Đội nâng nhanh” chỉ quan tâm đến việc công việc được hoàn thành đúng thời hạn, không quan tâm số lượng thành viên hay cách thức hoạt động của đội. Vì vậy, đội phải đến sớm và ra về muộn hơn những người khác, thường không có thời gian nghỉ giải lao hay ăn trưa đàng hoàng, chỉ tập trung hoàn thành công việc trước thời hạn. Số lượng công việc càng nhiều, áp lực về tốc độ và thời gian hoàn thành càng lớn.

Lợi thế duy nhất của việc làm trong “Đội nâng nhanh” là thu nhập cao. So với mức lương 170.000 – 190.000 won/ngày làm thợ cốt thép hàng ngày, trong 10 ngày làm việc tại “Đội nâng nhanh”, thu nhập trung bình của Nguyên là 270.000 won/ngày. Nguyên cũng biết công việc của “Đội nâng nhanh” rất vất vả, nhưng anh phải kiếm nhiều tiền hơn nên mới tham gia.

Vào tháng 1/2022, Nguyên có một đứa con gái với chị Yun Jeong. Tuy nhiên, với tư cách là người nhập cư bất hợp pháp, Nguyên không thể đăng ký kết hôn với Yun Jeong và đặt tên con gái vào hồ sơ hộ khẩu. Chị Yun Jeong mang quốc tịch Hàn Quốc thì có thể đăng ký kết hôn và xin thị thực định cư cho Nguyên, nhưng trước đó phải nộp phạt vi phạm vì thời gian Nguyên ở lại bất hợp pháp. Tổng các chi phí tốn khoảng 30 triệu won.

Công việc anh bắt đầu để được coi là gia đình hợp pháp đã cướp đi sinh mạng anh. Trải nghiệm lần đầu với công việc của “Đội nâng nhanh” đã khiến Nguyên vô cùng khó khăn. Khi lịch thi công đổ bê tông vào ngày hôm sau được thông báo, dù có chuyện gì cũng phải hoàn tất công việc trong ngày hôm đó. Nguyên đã nói với người xung quanh rằng “Tôi có cảm giác làm việc theo lối này bị áp lực từ trưởng đội và thành viên khác”, “Tôi cần tìm công việc khác”.

Người đồng hành Việt Nam A của Nguyên đã viết trong bản tường trình nộp tòa rằng: “Đây là lần đầu tiên anh Nguyên làm việc trong một Đội nâng nhanh nên anh không thể thích nghi với cách làm việc này và rất vất vả.”

Vào ngày tử vong, sau khi nói với vợ rằng “Từ sáng tôi đã không có sức lực”, Nguyên đã thông báo với trưởng đội mong muốn ra về sớm. Ban đầu, trưởng đội không đồng ý vì một thành viên khác của đội đã nghỉ nên đội thiếu nhân lực, song khi thấy tình trạng của Nguyên, trưởng đội đã chấp nhận. Tuy nhiên, Nguyên không biết cách gọi taxi nên cuối cùng phải quay lại công trường. Bất chấp những dấu hiệu nguy hiểm từ cơ thể, Nguyên vẫn làm việc cho đến khi ngã gục và qua đời vào khoảng 15h cùng ngày.

Cái chết bị thờ ơ và lãng quên

Khi nhắc lại khoảnh khắc đó, chị Yun Jeong đã nói bằng tiếng Việt: “Có câu nói ‘chết điếng’ trong tiếng Việt không? Vì quá bàng hoàng và sốc nên trái tim tôi đập mạnh.” Chị đã gấp rút tổ chức đám tang cho Nguyên.

Chỉ có duy nhất một người từ công ty xây dựng chính cũng ký hợp đồng lao động với Nguyên đến viếng. Chị Yun Jeong nói: “Có một người đến, không phải giám đốc mà là cấp trên của trưởng đội. Không một lời an ủi. Dù chồng tôi chết vì công việc, ông ta chỉ gửi tiền mai táng rồi coi như không có chuyện gì xảy ra. Cho đến tận bây giờ tôi vẫn không rõ tên công ty đó.”

Rất có thể Nguyên cũng không biết tên công ty ký hợp đồng lao động với mình, vì đó chỉ là giấy tờ hình thức để che giấu tình trạng phụ thầu bất hợp pháp. Luật Cơ bản về Xây dựng ngăn cấm phụ thầu lại, nơi nhà thầu gốc giao lại việc cho nhà thầu khác. Luật chỉ cho phép mối quan hệ hợp đồng giữa Chủ đầu tư – Nhà thầu Xây dựng tổng thầu (nhà thầu chính) – Nhà thầu Chuyên ngành (nhà thầu phụ) – Công nhân Xây dựng.